" " رفتن به محتوا
انواع گلیم ها

هر آن‌چیزی که باید درباره گلیم‌ بدانید

برای شما هم پیش آمده است در یک مرکز خرید صنایع دستی یا در سفر به مناطق روستایی ایران چند دقیقه ای جلوی طرح و نقش بی نطیر گلیم ایرانی مسخ شوید؟ بافت متراکم و رنگ های طبیعی و زنده این بافته کهن چشم هر بیننده‌ای را می‌رباید. بی شک گلیم یکی از بهترین گزینه های خرید سوغات و صنایع دستی از روستاییان خوش ذوق و ساده‌نشین ایران است. آنچه به گلیم ایرانی روح و جلوه می‌بخشد طرح و رنگ الهام گرفته از طبیعت و زندگی کوچ‌واره عشایرنشینان است.

در این مقاله قصد داریم تا شما را با یکی از برترین صنایع دستی ایران زمین و انواع بافت آن آشنا کنیم.

گلیم چیست؟

یکی از کهن‌ترین دستبافت‌های بشر، گلیم است. گلیم یک نوعی از فرشینه است که بافت ساده از زیر و رو دارد و از پنبه و پشم ریسیده شده بافته می‌شود. واژه گلیم برگرفته از لغت Kili در زبان ترکی به معنای پشم یا مو است. در مناطق مختلف بسته به دام بومی آن منطقه، نوع الیاف به کار رفته در بافت گلیم تفاوت پیدا می‌کند. شما با دست زدن به یک گلیم سنتی ایرانی می‌توانید طبیعت جاندار را زیر انگشتان خود حس کنید.

آنچه گلیم را از سایر فرشینه‌ها جدا می‌کند بافت تخت و پودنمای آن است که موجب شده تا گلیم دو رو نما داشته باشد. بافت گلیم به گونه‌ای است که وظیفه نقش و نگار آن برعهده پودها است و تارها در آن دیده نمی‌شوند. امروزه گلیم‌بافی به عنوان یکی از صنایع دستی ارزشمند زنان روستایی و عشایری ایران شناخته شده است. هنر زنده‌ای که مورد توجه ساکنین خارج از این مرز و بوم قرار گرفته و به یکی از سوغات‌های پرطرفدار توریست‌های خارجی تبدیل شده است.

تاریخچه گلیم

گلیم نمادی از ظهور بافندگی و ریسندگی در تاریخ بشریت است. انسان اولیه دریافت که برای مصون ماندن از گزند طبیعت نیاز به سرپناه و پوشش دارد. شش هزار سال قبل از میلاد مسیح، انسان اولیه پشم و موی حیوانات را تبدیل به الیاف کرد و با آن زیرانداز و بالاپوش ساخت.

گلیم در ابتدا بالاپوشی برای محافظت از سرما بود که هنوز در برخی مناطق افغانستان به عنوان رودوشی استفاده می‌شود. در حفاری‌های انجام شده در شوش، نخستین نشانه‌های حضور پارچه، مربوط به چهارهزار سال قبل از میلاد مسیح است. با توجه به سادگی دستگاه‌های بافت گلیم نسبت به بافت پارچه، این نظریه به وجودآمد که بافت گلیم قبل از بافت پارچه رواج داشته است.

تاریخچه گلیم

سادگی بافت گلیم موجب شد تا عشایر ایران از آن برای زیرانداز، روانداز و حتی بالاپوش استفاده کنند. گلیم‌های ابتدایی ساده و بی رنگ و با رنگ طبیعی پشم‌ها بافته می‌شد اما به مرور زمان نقش‌ها و رنگ‌ها جلوه دیگری به بافت گلیم داد و هر قوم از المان‌های سنتی و عناصر طبیعی که در منطقه خود داشت الهام گرفت تا طرح و رنگ گلیم‌ها از سادگی و یک‌نواختی بیرون بیاید.

انواع بافت گلیم ایرانی

براساس نوع بافت، گلیم‌ها به چهار نوع تقسیم می‌شوند:

گلیم ساده بافت

سادگی بافت این گلیم به دلیل آن است که پودها از میان تارها یا همان چله یک به یک رد می‌شوند. این گلیم یک رو بافته می‌شود و دارای نقشه نیست و به صورت ذهنی و براساس طرح‌های هندسی بافته می‌شود.

گلیم بافت برجسته

این نوع گلیم زمینه ساده دارد، اما نقش‌ها به صورت طرح‌های پرزدار و برجسته مانند فرش روی آن بافته می‌شوند و در انتها پرز اضافی بریده می‌شود.

گلیم بافت ورنی

ورنی معروف‌ترین نوع بافت گلیم است که انحصاری ایل شاهسون است. ورنی را می‌توان به عنوان حدواسط قالی و گلیم دانست. در بافت ورنی تارو پود در هم تنیده می‌شود اما نقش گلیم را پود ایجاد می‌کند. دراین نوع بافت از رنگ‌های لاکی قرمز و سورمه‌ای، آبی روشن، شیری، لیمویی و رنگهای روشن استفاده می‌شود. در این نوع بافت از گاهی از ابریشم هم به عنوان پود استفاده می‌شود.

انواع گلیم

گلیم‌ها براساس نوع بافت و طرح ونقش آنها به انواع مختلف تقسیم می‌شوند.

گلیم قشقایی

طرح‌های هندسی و رنگ‌های تند معرفه اصلی گلیم قشقایی است. رنگ‌های شاد قرمز و زرد و طرح‌های هشت‌ضلعی، ستاره هشت‌پر، طاووس، بز وآهو از نقوش گلیم قشقایی به شمار می‌رود. ایل قشقایی تنها ایلی است که هنوز هم از پشم دستریس و شسته شده برای بافت استفاده می‌کند. بزرگترین تولیدکننده این نوع گلیم قشقایی‌های دره شوری هستند

گلیم افشار

این گلیم مخصوص قوم افشار است. مشخصه اصلی طرح این گلیم، طرح‌های قلاب گونه و متصل به هم است. به طور عمده در خوزستان بیشتر بافته می‌شود و طرح و نقش ترنج و لوزی دارد. حاشیه این گلیم را مستطیل‌های کوچک و طرح‌دار تشکیل می‌دهد. رنگ‌های این گلیم عمدتا تیره است.

گلیم سنه

در زمان قدیم به سنندج سنه گفته می‌شد. گلیم های این منطقه گلیم سنه نام دارد که ظریف‌ترین گلیم ایرانی است. به گلیم سنه نام زیباترین گلیم دنیا را داده‌اند. این گلیم به روش چاک‌دار بافته می‌شود و به همین دلیل دو رو دارد. از مشخصه های طرح گلیم سنه، می‌توان به تلفیق طرح هراتی و ترنج و بوته اشاره کرد. از نقوش اصلی گلیم سنه می‌توان به گلدان، ترنج و کلاه فرنگ اشاره کرد. در این گلیم طرح گل و بوته حرف اول را می‌زند. ظرافت این گلیم به دلیل نوع جعد خاصی است که گوسفندان غرب ایران دارند.

گلیم خمسه

خمسه در زبان عربی به معنای 5 است نام این گلیم نمایانگر 5 ایل بزرگ شیراز یعنی بهارلو، اینانلو، شیباری، جباره و مبسیری است. گلیم خمسه پس زمینه تیره دارد که در آن از رنگ‌های سورمه ای و زرشکی تند استفاده می‌شود. در متن این گلیم‌ها از نقش ستاره استفاده می‌شود که اغلب به صورت مورب هستند و از دور نمای لوزی دارند. این نوع گلیم کم عرض است و معمولا از اتصال دو یا چند گلیم به هم ایجاد می‌شود.

گلیم زرند

مشخصه اصلی این گلیم دراز و باریک بودن آن است. گلیم زرند چاکدار بافته می‌شود. در این گلیم از طرح‌های زاویه‌دار و هندسی و ترنج استفاده می‌شود. دلیل دوام بالای این گلیم استفاده از پنبه برای بافت آن است.

گلیم شاهسون

این گلیم‌ها سسوماک نام دارند و توسط ایل شاهسون بافته می‌شوند که در زبان محلی به آن “ورنی” می‌گویند. طرح‌ها و رنگ‌های این گلیم منحصربه‌فرد است و کمتر می‌توان دو گلیم یکسان از شاهسون را پیدا کرد. در این گلیم از طرح‌های هندسی ملایم و رنگهای روشن استفاده می‌شود.

گلیم ترکمن

از صنایع دستی مهم ترکمن‌ها گلیم است. ترکمن‌ها زندگی عشایری دارند و از گلیم به عنوان زیرانداز ، روانداز، بالاپوش، زینت بخش چادرها، روی زین اسب (کچه) و خورجین استفاده می‌کنند.

گلیم بافته شده توسط ترکمن‌ها سراسر نقش و طرح و نماد است. از اصلی ترین نقوش گلیم ترکمن گل است. نقوش گلیم ترکمن تکراری است و معمولا از یک طرح در گلیم به صورت متعدد و منظم استفاده می‌شود که نمادی از آبیاری، مزارع و چادرهای منظم یک اردو است. از دیگر نقوش ترکمن می‌توان به شاخ قوچ و پرندگان اشاره کرد. طرحهای ترکمن عموما هندسی هستند و گل‌ها به صورت هشت ضلعی نمایش داده می‌شوند.

در گلیم ترکمن از رنگهای قرمز و سبز تند و شیری استفاده می‌شود. متن این گلیم‌ها دارای رنگهای روناسی، صورتی و قهوه‌ای تیره است. رنگ‌های آبی حاشیه گلیم‌ها نمایانگر آب و رودها است. در رنگ رزی پشم‌ها از رنگ‌های گیاهی مانند روناس، پوست انار، پوست گردو، دانه انار، زاج سفید و … استفاده می‌شود.

ریشه‌های گلیم ترکمن عموما بلند است و کاربرد آن برای زمان برگذاری اعیاد است که گلیم‌ها را به زمین متصل می‌کردند. در بافت گلیم ترکمن از دار افقی استفاده می‌شود و نکته منحصربه‌فرد آن این است که این گلیم از پشت بافته می‌شود و پس از اتمام کار و جدا کردن از دار طرح اصلی نمایان می‌گردد.

وسایل بافت گلیم

گلیم بافی چیست

دار

اولین و مهم ترین وسیله برای بافت گلیم دارگلیم است. دارها از قدیم به دو صورت افقی و عمودی وجود داشتند. عشایر ایران به دلیل سهولت در جابجایی از دارهای افقی بیشتر استفاده می کنند.

شانه یا دفتین

از این وسیله برای فاصله گذاری بین تارها و همچنین برای فشرده کردن پودها جهت نمایان شدن نقوش استفاده می شود. شانه‌ها از جنس فلز یا چوب هستند و از شانه های دندان بلند اغلب برای تنطیم کشش تار و پود استفاده می شود.

قیچی و چاقو

مانند قیچی و چاقوی قالی بافی عمل می کند و از آن برای کوتاه و یکسان کردن نقش پودها استفاده می شود.

نخ چله

نخی که نقش را با آن می اندازند و عمدتا از پشم حیوانات ریسیده می‌شود اما در اصل باید از پنبه باشد که به دلیل گران بودن کمتر استفاده می‌شود. در بافت‌های نفیس گاهی از نخ ابریشم برای بافت گلیم هم استفاده می‌شود.

خامه

پشم ریسیده شده برای بافت گلیم را خامه می‌نامند. پشم چیده شده را شستشو می‌دهند براساس کیفیت جدا می‌کنند ابتدا آن را با تار و کمان حلاجی می‌کنند سپس آن را با دوک می‌ریسند، در این مرحله به پشم خامه می‌گویند.

پودگذاری در بافت ایرانی

در بافت گلیم ایرانی دو نوع مهم پود گذاری وجود دارد.

  1. استفاده از نخ تار و پود که در آن پودهای رنگارنگ را از میان تارهای سفید عبور می‌دهند.
  2. پود پیچی که در آن علاوه بر تار و پود از یک پود نازک در میان پود اصلی استفاده می‌شود که حالت پیچشی دارد و اغلب در ورنی بافی کاربرد دارد.

گبه چیست؟

گبه نوعی قالی گره بافت با پرزهای بلند یک سانتی‌متری و پودهای متعدد است. گبه‌ها برخلاف گلیم، درشت باف هستند. عشایر از گبه برای مصارف روزمره استفاده می‌کنند. به نوعی گبه همان بافته‌های انسان‌های اولیه است که برای محافظت از سرما استفاده می‌شد. درشت بودن بافت گبه‌ها نرمی خاصی به آن داده است و آن را متمایز از گلیم‌های ریز بافت و ضخیم می‌کند.

در بافت گبه هیچ طرح و نقشی روی کاغذ کشیده نمی‌شود و صرفا زاده ذهن و خیال بافنده است، اما معروف‌ترین طرح گبه‌ها طرح “کم” است که به معنای نقوشی مستطیلی در هم رفته است. در بین گبه‌بافان استان فارس نقش شیر و خشت برای بافت رایج است. از طرح‌های دیگر گبه می‌توان به نقش ترنج در مرکز و گل‌های مشابه با سایز کوچک در اطراف آن اشاره کرد.

در بافت گبه از رنگ‌های روشن و گرم به خصوص نارنجی و زرد ملایم بسیار استفاده می‌شود. گبه سنتی عشایر با پشم خودرنگ گوسفند و موی بز بافته می‌شود.

جایگاه گلیم در صنایع دستی ایران:

تنوع اقوام و مناطق در ایران باعث شده است تا صنایع دستی متنوعی در سراسر ایران ساخته شود و ارزش و جایگاه ویژه‌ای بین جهانیان پیدا کند. انواع دست بافته‌های ایرانی که هنر دست عشایر و روستاییان هستند نشان دهنده ذوق و ذهن خلاق آن‌ها است. تنوع بافت‌ها از جمله گلیم در ایران موجب شده است تا این هنر به دست فراموشی سپرده نشود و همچنان زنده بماند. استفاده از رنگ‌ها و موادطبیعی در بافت گلیم و دخالت احساسات مستقیم فرد بافنده به واسطه بافت ذهنی گلیم آن را به یکی از نفیس‌ترین و ارزشمندترین صنایع دستی ایران تبدیل کرده است.

این بار که قصد خرید صنایع دستی بخصوص گلیم را دارید، لحظه‌ای تامل کنید و در رنگ‌ها و نقوش غرق شوید، آهنگ صدای دفتین زن عشایری را خواهید شنید که نقش و رنگ را با احساس و طبیعت صحرا در هم میپیچد و به دار گلیم جان می‌دهد.

برچسب‌ها

بدون دیدگاه، دیدگاه خود را در زیر اضافه کنید!


افزودن دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

question