رفتن به محتوا
هنر معرق کاری

هنر مشرق زمین مدیون هنر معرق کاری ایرانی

سرزمین ایران به دلیل تفاوت اقلیمی، سرشار از هنرهای دستی و صنعتی گوناگون است. این هنرهای زیبای ایرانی با سرانگشتان مردان و زنان به زیبایی بر تار و پود، چوب، فلز و سفال نقش می‌بندد.
یکی از این هنرها، هنر معرق کاری است. این هنر که سابقه طولانی در ایران دارد، به یکی از هنرهای پرطرفدار در جهان تبدیل شده است. با ما در ادامه همراه باشید تا برای شما از این هنر و زیبایی‌های اجرای آن روی چوب مطالبی را نقل کنیم.

هنر معرق کاری چیست؟

معرق در لغت به معنای وصله و تکه است. هنر معرق کاری یعنی تکه‌های ریز چوب، فلز، پارچه، کاشی و … را خیلی هنرمندانه در کنار هم بچینیم تا طرحی زیبا و هنری خلق شود.
هنر معرق کاری در دوره سلجوقیان به اوج شکوفایی خود رسید. آثار به‌جا مانده از این هنر مربوط به قرن ششم هجری و دوره سلجوقی است.
قبل از قرن هشتم هجری، هنرمندان ایرانی بیشتر روی معرق کاشی فعالیت می‌کردند. اما پس از آن شروع به فعالیت روی طرح‌های ریزتر و به طور ویژه چوب کردند. نمونه کار هنرمندان معرق کار ایرانی را می‌توان در ابنیه شهرهای تبریز، اصفهان، یزد و کاشان نظاره کرد. در دنیای معرق کاری جدید، می‌توان هنر معرق چوب را در صنایع دستی و هنری شهرهایی مانند اصفهان هم مشاهده نمود.

معرق کاری

مراحل هنر معرق کاری روی چوب

برای اجرای هنر معرق کاری مانند هر هنری، باید دستورالعمل‌هایی را رعایت کنید. در ادامه، شما را در خلق یک تابلوی مسحور کننده هنر معرق روی چوب یاری می‌کنیم.

1. طراحی نقش: طراح، طرح موردنظر را می‌کشد و سپس آن را روی یک تخته سه‌لایی به کمک چسب فوری می‌چسباند. این ترکیب را در اصطلاح، مدل می‌گویند.

2. خرد کردن مدل: معرق کار مدل را روی چوب فوفل درز شده 19 میلی‌متری به وسیله میخ سایه نصب می‌کند. سپس این ترکیب را روی تخته پیشکار قرار می‌دهد و به وسیله ارّه‌ مویی، به قطعات مختلف می‌برد.

3. نصب قطعات خرد شده: همه قطعات خرد شده را بر اساس طرح نقشه روی یک تخته 18 میلی‌متری چند سه لایی با تخته پشت کار (که یک قطعه نایلون سطح آن را پوشانده است) کنار هم قرار می‌دهند. سپس مجموعه حاصل را به کمک میخ سایه به تخته مذکور نصب می‌کنند.

4. دوربری نقش ها: هریک از قطعات خرد شده را (شامل قسمتی از زمینه و نقشه) با برداشتن میخ سایه، از روی تخته پشت کار جدا می‌کنند. سپس نقش‌ها را روی پیشکار قرار می‌دهند و خطوط مربوط به نقش ها را دوربری می‌کنند.

5. تهیه و نصب زمینه اصلی: در این مرحله تخته سه لایی را که برروی چوب فوفل یا گردوی زمینه قرار دارد، برمی‌دارند. حال قسمتی از زمینه اصلی نمایان می‌شود. سپس این قطعه فوفل را مطابق نقشه در جای خود روی تخته پشت کار به وسیله میخ سایه موقتا نصب می‌کنند.

معرق

6. انتقال نقش ‌ها بر روی چوب‌های صنعتی: در این مرحله، باقیمانده‌ قطعات خرد شده را (شامل یک قسمت از نقش‌های اصلی و تخته‌ سه لایی) از چوب فوفل (در زیر این مجموعه قرار دارد)، جدا می‌کنند. چوب فوفل را کنار می‌گذارند و تخته‌ سه لایی نقشه را به عنوان الگو استفاده می‌کنند. با انتخاب رنگ چوب، الگو را روی آن قرار می‌دهند و دوربری می‌کنند. بدین ترتیب، عین نقش موردنظر را با نوع و رنگ انتخابی به وجود می‌آورند. سپس آن را بر جای اصلی خود (در میان زمینه‌ خالی و روی تخته‌ پشت کار) قرار می‌دهند. بدین ترتیب، با این روش همه‌ نقش‌های خرد شده را از رنگ‌های مختلف چوب، صدف، عاج، و … تهیه و جایگزین مدل می‌کنند.

7. اتصال نقش ها: بعد از جایگزینی نقش‌های رنگی به جای مدل اولیه، از سریش و پودر حمرا، مایع غلیظ و چسبنده‌ای تهیه می‌کنند و به وسیله انگشت سبابه روی تمام شیارهای بین نقوش می‌زنند. بدین ترتیب، تمام قطعات به هم چسبیده و ثابت می‌شوند. در این مرحله، میخ‌های سایه را از روی نقش‌ها برمی‌دارند. پس از چسبیدن نقوش، نایلونی را که قبلا در زیر کار روی تخته پشت کار قرار داده‌اند، برمی‌دارند و نقش‌های چسبیده شده را می‌کشند. در نتیجه، چسب‌هایی را که از میان شیارها به پشت کار نفوذ کرده، پاک می‌کنند.

8. پرس کردن: این مرحله از کار در سه بخش انجام می‌گیرد.

• سطح تخته‌ پشت کار را به وسیله‌ کاردک به چسب گرم آغشته می‌کنند. سپس نقش‌های معرق شده را روی آن می‌چسبانند و برای ثابت نگه داشتن آن، دو میخ سنجاقی در بالا و پایین آن نصب می‌کنند.

• یک قطعه نایلون و سپس یک پتوی دولا را روی نقشه معرق شده قرار می‌دهند. معرق‌کار این عملیات را برای جلوگیری از خرد شدن نقشه در زیر فشار دستگاه انجام می‌دهد.

• ترکیب فوق را زیر دستگاه پرس قرار می‌دهند. سپس آن را تنظیم کرده و تحت فشار قرار می‌دهند.

9. دوربری کناره: بعد از پرس اگر شی موردنظر دارای اضلاع ناهموار باشد، برای برطرف کردن آن ابتدا طول و عرض آن را به وسیله گونیا صاف می‌کنند. سپس آن را در میان گره قرار می‌دهند و اضلاع گونیا شده را رنده می‌کنند.

معرق ایرانی

10. پرداخت: به دلیل متفاوت بودن ضخامت چوب‌های صنعتی، سطح نقشه‌ نقش‌های معرق شده یکسان نیست. به منظور رفع آن با ماشین سمباده‌ شماره‌ ۴۰ کاغذی، آن را می‌سایند. این عمل تا مرحله‌ای که همه‌ نقش‌‌ها در یک سطح یکسان قرار گیرد، ادامه دارد. البته اگر ماشین سمباده در دسترس نبود، در صورتی‌که صدف یا عاج در معرق به کار برده نشده باشد، می‌توان از وسیله‌ای به نام چوب ساب استفاده کرد.

11. لیسه زدن و پرداخت مجدد: پس از پرداخت سطح کار، براده‌های چوب بر صفحه‌ شیء پراکنده هستند که آنها را به وسیله‌ لیسه جمع‌آوری می‌کنیم. دوباره با سمباده‌ شماره‌ 1، سطح شیء را صیقل می‌دهند. این عمل تا مرحله‌ای ادامه دارد که انگشت بر سطح شیء معرق شده، بلغزد.

12. کاربرد پلی استر: این بخش از کار در سه مرحله انجام می‌شود:

• محیط شی به وسیله‌ نوار چسب کاغذی به صورتی‌که دو یا سه میلیمتر آن از سطح شی بالاتر قرار می‌گیرد، چسبانده می‌شود.
• مخلوط پلی استر آماده شده را به طور یکنواخت روی صفحه‌ مورد نظر می‌ریزند. سپس آن را به وسیله‌ یک شانه‌ کوچک روی تمام سطح پخش می‌کنند تا زمینه و سطح نقشه‌ معرق شده را کاملاً بپوشاند. هم‌چنین برای سهولت کار می‌توان پلی استر را به وسیله پمپ بادی بر سطح شی پاشید.
• پس از ۲۴ ساعت، پلی استر روی شی خشک شده است که برای ظاهر ساختن نقشها از زیر پلی استر، سطح آن را به وسیله‌ سمباده‌ لرزان که صفحه‌ سمباده‌ شماره‌ ۴۰ به آن متصل است، می‌سایند. دوباره، برای شفافیت بیشتر قشری از پلی استر خالص بر سطح آن می‌پاشند که هنگام خشک شدن، حباب‌هایی روی آن ظاهر می‌شود و برای از میان برداشتن آنها از صفحه‌ سمباده‌ شماره ۴۰۰ آبی استفاده می‌کنند.

13. پرداخت نهایی: در این مرحله به وسیله‌ دستگاه پرداخت (صفحه‌ی نمد به آن متصل شده) و با به کار بردن مواد جلا دهنده، سطح کار را پرداخت می‌کنند. برای جلای بیشتر صفحه‌ نمد نرمتری (نمد پوست بره‌ای) بر سر دستگاه وصل کرده و با استفاده از ماده‌ سفید رنگی به نام پل شیری سطح مورد نظر پرداخت می‌کنند. در موقعی که شی معرق کاری شده از کیفیت بالایی برخوردار نباشد، برای حفاظت جلای آن به جای پلی استر از کیلر استفاده می‌شود.

معرق کاری ایرانی

در چند خط بخوانید
امیداواریم با رعایت شیوه نامه بالا، بتوانید تابلوی معرق کاری زیبایی را خلق کنید و از هنر معرق و هنر دستان خود حظّ فراوان ببرید.

برچسب‌ها

بدون دیدگاه، دیدگاه خود را در زیر اضافه کنید!


افزودن دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

question