" " رفتن به محتوا
هنر قلمکاری

معرفی هنر قلمکاری در کوتاه‌ترین زمان ممکن

از قدیم‌الایام، ایرانیان علاقه بسیاری به پارچه­های فاخر و رنگ­های اصیل داشتند و این علاقه باعث شد تا هنرهای ظریف طراحی بر روی پارچه­ها رونق گیرد. یکی از این پارچه­‌های قدیمی و سنتی ایرانی، پارچه قلمکار است که تلفیقی از پارچه‌­بافی و چاپ طرح روی پارچه است و مانند بسیاری از هنرهای سنتی ایرانی از زمان شاه­‌عباس در مهد هنر و فرهنگ ایران یعنی اصفهان شکل گرفت. در این مقاله می­خواهیم از دنیای هنر قلمکاری ایرانی صحبت کنیم. با ما همراه باشید.

هنر قلمکاری روی پارچه

برای توضیح هنر قلمکاری روی پارچه، اول باید به این نکته اشاره کنیم که دو نوع پارچه قلمکار وجود دارد، پارچه قلمکاری که هنرمند با استفاده از قلم روی پارچه طرح خود را نقاشی می­کند و پارچه قلمکاری که طرح توسط مهرهای چوبی منبت­کاری شده روی پارچه چاپ می‌شود که در این حالت به آن چیت­سازی می­گویند.

این هنر آمیخته­ای از قلمکاری و پارچه­بافی است. نقوش اسلیمی و ایرانی، طرح­های سنتی و گاهی آیات قرآنی به شکل تذهیب شده روی مهرهای بزرگ چوبی با قلم ترسیم می­شوند، سپس در رنگ زده شده و بر روی پارچه چاپ می­شوند. این طرح­ها به طور معمول حالت قرینه دارند و از یک مهر چندین بار روی پارچه در فواصل معین زده می­شود. به این کار چیت‌سازی هم می­گویند.

قلمکاری اصفهان

تاریخچه این هنر قدیمی در ایران

در زمان سلطنت شاه­عباس، به دلیل علاقه فراوان وی به هنر و صنایع دستی انواع هنرهای سنتی در ایران رونق گرفت. یکی از این هنرها، قلمکاری و تولید پارچه‌هایی با نقوش فاخر بود. این هنر از زمان ایلخانی‌­ها و برای رقابت با چینی­‌ها در ایران پدید آمد و با توجه ویژه­ای که شاه عباس به این هنر، داشت احیا شد.

اوج هنر قلمکاری یا چیت‌سازی، به دوران صفویه برمی­گردد که در آن دوران اصفهان به‌­عنوان مهمترین مرکز قلمکار‌سازی شناخته شد و تا امروز این عنوان را حفظ کرده­است. قلمکارهای نفیسی که از قرون 11، 12، 13 (ه.ق) به جای مانده، خود نشانگر رونق و رواج این هنر در دوره صفوی و حتی تا قرن‌های پس از آن است.

قلمکاری ایران

نقشی که از جان بر پارچه می­نشیند

در روش سنتی تولید پارچه قلمکار، هنرمند یا چیتگر، ابتدا قالب­های طرح را آماده می­کند. این قالب­‌ها عموما از چوب درخت گلابی یا زالزالک تهیه می­شوند که علاوه بر مقاومت بالایی که دارند انعطاف­‌پذیر نیز هستند و می­توان ریزترین نقوش را روی آن­ها اجرا کرد. قبل از آنکه مهرهای چوبی رواج پیدا کنند، از مهرهای سنگی برای ایجاد نقوش استفاده می­شد. طرح­­ها  توسط هنرمندان معرق­کار با ظرافت هرچه بیشتر روی چوب تراش داده می­شوند و سپس برای جلوگیری از ترک خوردن آن را چرب می‌کنند. انواع طرح‌­هایی که در تهیه قالب استفاده می­شود شامل:

  • داستان‌های کهن
  • تصویر شعر مانند فردوسی، خیام و حافظ
  • تصویر حیوانات مانند طاووس، فیل و شتر
  • مناظر طبیعی مانند شکارگاه‌های سلاطین
  • تصاویر رامشگران و نوازندگان
  • طرح‌‌های اسلیمی
  • تصاویر مینیاتوری
  • تصاویر کتیبه‌ای
  • مناظر تاریخی

ابزار قلمکاری

پس از آماده شده قالب­‌ها، آن‌ها را در رنگ می­زنند و سپس مانند مهر بر روی پارچه چاپ می‌کنند. رنگ­های تشکیل­‌دهنده شامل مشکی، زرد، آبی، قرمز، سبز و گاهی قهوه‌­ای است. رنگسازی یکی از حساس­ترین مراحل ساخت قلمکاری است که طی آن استادکاران بر اساس تجربیات­شان از موادی ساده و ارزان قیمت نظیر پوست انار، روغن­کنجد، کتیرا، گل­سرخ، شیره‌انگور، زردچوبه، روغن کرچک، زاج سیاه و سفید، رنگ آهن مواد رنگی مورد نظرشان را تأمین می­کنند.

یک پارچه نقش‌­دار بسته به تراکم و اندازه آن، ممکن است صد و ده‌ها هزار بار، مهر زده شود. به عنوان مثال، یک پارچه شش نفره (2 متر با 1.4 متر) باید در حدود 580 بار در یک کار معمولی مهر و موم شده باشد، در حالی که با همان اندازه در یک کار ظریف تا 4000 بار می‌تواند مهر زده شود.

پارچه قلمکار از چه جنسی است؟

پارچه­‌ای که روی آن چاپ قلمکار استفاده می­شود از جنس پنبه و ابریشم کتان است. پارچه ویژه قلمکاری باید نخی باشد چون پذیرش رنگ برای الیاف پنبه به­‌مراتب بالاتر از پشم است. پنج نوع پارچه در قلمکاری بکار برده می‌شود: پارچه‌های ابریشمی، کرباس، متقال، ململ حاجی علی اکبری، چلوار و کتان بافت خارجی.

قبل از آنکه پارچه را قلم بزنند آن را با پوست انار رنگرزی می­کنند تا زمینه پارچه نخودی رنگ شود. بعد از نقش زدن با رنگ­‌های مشکی و قرمز پارچه را 2 الی 3 ساعت در آب روان می‌شویند تا رنگ­های اضافی خارج شود و پارچه آماده مرحله تثبیت رنگ شود.

در صورتی که بخواهند از پارچه قلمکاری شده رومیزی قلمکار تولید کنند، آن را ریشه‌تابی می‌کنند تا چشم­‌نواز شود.

هنر قلمکاری یک هنر نفیس

نوع دیگری از قلمکاری وجود دارد که در آن هنرمند با دست بر روی پارچه­ای از جنس کتان یا نخی، با قلم طرح و نقش می­زند. این نوع قلمکاری به دلیل زحمت بسیاری که دارد نفیس شناخته می­شود. این نوع پارچه قلمکار بسیار کمیاب است و عموما در آن تقارن و نظم رعایت نمی­شود.

از پارچه‌­های قلمکار برای رومیزی، پرده، سوزنی، لباس­های زینتی و.. استفاده می­شود.

انواع بی نظیر قلمکاری­‌های ایرانی را می­توانید در بازار سنتی اصفهان بیابید و  گوش‌ه­ای از خانه خود را مزین به این نقشینه‌­های سنتی و اصیل ایرانی کنید.

پارچه قلمکار

در چند خط بخوانید

به منظور حفظ حداکثری ارزش این هنر بهتر است موارد زیر را پس از خرید درنظر داشته باشید:

  • تا حد ممکن شستشو توسط دست صورت گیرد.
  • حداکثر در آب 30 درجه سانتی­گراد شستشو انجام شود.
  • از رنگین شویه‌­ها و یا شامپو به منظور شوینده استفاده شود (از سفیدکننده‎‎‌ها و یا شوینده‌های قوی جهت‌آسیب نرسیدن به بافت الیاف طبیعی استفاده نشود).
  • هنگام اتوکشی، حرارت متوسط انتخاب شود.

ما در این مقاله به معرفی یکی از هنرهای اصیل و قدیمی ایرانی پرداختیم. آیا تا به امروز رومیزی قلمکاری شده را در خانه خود داشته‌اید؟ اگر جواب شما مثبت است، نظر خود را نسبت به طرح آن با ما در میان بگذارید. البته اگر تا به حال، این هنر زیبا و نفیس را از نزدیک ندیده‌‌اید، به شما پیشنهاد می‌کنیم تا در اسرع وقت، یکی از این پارچه‌ها را تهیه کرده و خانه خود را با یک طرح ایرانی و باستانی، تزئین کنید.

برچسب‌ها

بدون دیدگاه، دیدگاه خود را در زیر اضافه کنید!


افزودن دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

question