رفتن به محتوا
هنر سوزن دوزی

هنر سوزن دوزی؛ معجزه‌ای از قلب زنان و مردان ایران

اینکه بتوان یک پارچه ساده را تنها با هنر دست و تخیل ذهن به یک اثر هنری زیبا تبدیل کرد، چیزی کمتر از یک معجزه نیست. معجزه‌ای که سال‌هاست زنان و مردان این سرزمین دست به خلق آن زده‌اند و هنر و تاریخ ایرانی را به تمامی جهان نشان می‌دهند.

هنر سوزن دوزی یکی از محبوب‌ترین و تماشایی‌ترین این هنرهاست که ریشه در زندگی عشایر سیستان و بلوچستان دارد. این هنر با گذشت سالیان دراز همچنان پرطرفدار است و نشانه‌های آن در زندگی بسیاری از ما دیده می‌شود. اگر می‌خواهید با هنر سوزن دوزی بیشتر آشنا شوید، حتما تا انتهای این مطلب ما را همراهی نمایید.

سوزن دوزی چیست؟

هنر سوزن دوزی شناسنامه و مهم‌ترین هنر دست و صنایع دستی سیستان و بلوچستان است و سالیان دراز است که زنان بلوچی با تکیه بر آن به خلق آثار چشم‌نوازی مشغول‌اند. این هنر که در زمره انواع رودوزی ایرانی جای می‌گیرد، با رسم طرحی بر روی پارچه آغاز می‌شود. طرح‌هایی مانند اشکال هندسی و نقوش اسلیمی و ختایی بیش از هر طرح و نقش دیگری در سوزن دوزی استفاده می‌شوند.

پس از رسم طرح، با کمک سوزن، قلاب و نخ‌های رنگی بخیه‌هایی بر روی طرح می‌دوزند. پارچه‌های هنر سوزن دوزی اغلب شامل چند تکه پارچه جداگانه هستند که در نهایت به هم دوخته می‌شوند. برای دوخت این پارچه‌ها معمولا از چهار نوع دوخت سنتی و مخصوص کمک می‌گیرند. دوخت تامور، باسمه، زنجیره‌ای و کاندی خیل هر یک برای سوزن دوزی طرح‌ها و الگوهای خاصی استفاده می‌شوند.

سوزن دوزی چیست

طرح و نقش‌های هنر سوزن دوزی

تنوع طرح و نقش‌های هنر سوزن دوزی بسیار بالاست و طیف گسترده‌ای از نقوش با ظرافت هر چه تمام‌تر در آثار بی‌بدیل سوزن دوزی شده به چشم می‌خورد. طرح‌های رایج سوزن دوزی در گذشته، در اغلب مواقع منعکس‌کننده باورها و اعتقادات هنرمندان بودند. چرا که دوزندگان عقیده داشتند که سوزن دوزی‌ها از صاحبان خود محافظت می‌کنند و به آن‌ها قدرت می‌دهند. معمولا به ندرت ممکن بود که نقش انسان در میان طرح‌های سوزن دوزی دیده شود و این طرح‌ها به شکل ذهني و با شمارش تار و پودهاي پارچه اجرا مي‌شد .

اشکال هندسی ساده مهم‌ترین عنصر تشکیل‌دهنده نقوش هنر سوزن دوزی محسوب می‌شوند. مثلث، لوزی، مربع و اشکالی از این دست کنار هم قرار می‌گیرند و با نخ‌های رنگی متنوع، نقوشی همچون گل‌ها، برگ‌ها و میوه‌ها، ماه و خورشید، ماهی‌ها و پرندگان مختلف را پدید می‌آورند. با تغییر در ترکیب رنگی و نحوه کنار هم قرار گرفتن اشکال هندسی می‌توان طرح‌های متنوع بی‌شماری خلق کرد.

با آن که در هر منطقه طرح خاصی برای سوزن دوزی رایج بوده است، اما به سختی می‌توان خاستگاه اصلی آثار به جا مانده از دوران کهن را تشخیص داد. چرا که سوزن دوزی با کوچ‌نشینی عشایر عجین شده و ابداع‌کنندگان این هنر معمولا یکجانشین نبوده‌اند.

نقش‌های هنر سوزن دوزی

تاریخچه سوزن دوزی

همانطور که گفته شد، نقطه مشخصی به عنوان نقطه آغاز هنر سوزن دوزی به طور دقیق قابل تعیین نیست. با این حال پیدایش این هنر را به قبیله‌های چادرنشین در تاجیکستان، ازبکستان، قزاقستان و دیگر کشورهای آسیای مرکزی نسبت می‌دهند. این هنر در کشور ما ابتدا در میان مردم حاشیه خزر و همچنین در غرب ایران و در جریان زندگی عشایری رایج گردید. مردم سیستان و بلوچستان اما آن را به اوج شکوفایی رساندند. در گذشته سوزن دوزی سنتی اغلب بر پایه عقاید مذهبی انجام می‌شد. برخی افراد نیز از آثار سوزن دوزی به عنوان طلسم یا ابزاری جهت سحر و جادو کمک می‌گرفتند.

انواع سوزن دوزی، از بلوچستان تا حاشیه خزر

همراه شدن تنوع رنگ و نقوش با ذوق و سلیقه هنرمندان ایرانی، انواع مختلفی از آثار سوزن دوزی را خلق می‌کند. این آثار متنوع گاه ممکن است که تفاوت‌های جزئی با یکدیگر داشته باشند. اما هر کدام در دل خود قصه‌ای منحصربه‌فرد دارند. قصه‌ای از سرگذشت زنان و مردان این سرزمین.

انواع سوزن دوزی

سوزن دوزی بلوچ یا بلوچی دوزی

احتمالا تا به حال برایتان پیش آمده که یک گردنبند بلوچی را ببینید و محو زیبایی و ظرافت آن شوید. آثار و زیور آلات دست ساز بلوچی بدون شک محبوب‌ترین نوع سوزن دوزی به شمار می‌روند که به دست زنان هنرمند بلوچ خلق می‌شوند. سوزن دوزی سند هویت زنان بلوچی است و از گذشته برای تزئین لباس‌های سنتی زنان و مردان بلوچ کاربرد داشته است. بلوچی دوزی با تکیه بر تکرار اشکال هندسی منظم می‌تواند به خلق طرح‌ها و نقوش خاصی منجر شود.

این نقوش اغلب به شکل افقی دوخته می‌شوند و از نخ‌های طبیعی ابریشمی برای دوخت آن‌ها استفاده می‌گردد. رنگ‌‌های شاد این آثار و وجود نخ‌هایی به رنگ نارنجی، زرد و قرمز بر محبوبیت هنر سوزن دوزی بلوچی افزوده است. خصوصا آن که رنگ این نخ‌ها طبیعی است و در طول زمان ثابت باقی می‌ماند.

سوزن دوزی ترکمن یا سیاه دوزی

آثار هنر سوزن دوزی ترکمن‌ها متراکم‌تر از آثار بلوچی است و سادگی کمتری در طرح‌های آن‌ها به چشم می‌خورد. در نتیجه چنین تمایزی هنر سیاه دوزی متولد می‌شود. در سیاه دوزی نیز اشکال هندسی پای ثابت طرح‌های مختلف هستند. این طرح‌ها با الگوبرداری از طبیعت خلق می‌شوند و نمودی از آداب و رسوم ترکمن‌ها نیز در آن‌ها قابل تشخیص است. از دیرباز زنان و دختران ترکمن لباس‌های سنتی خود را با هنر سوزن دوزی تزئین می‌کردند و نخ‌های ابریشمی به رنگ‎های سفید، قرمز و نارنجی عنصر اصلی این هنر بوده است. پارچه‌های مورد استفاده آن‌ها نیز اغلب ابریشمی یا پشمی بودند.

هنوز هم آثار این هنر در پوشاک سنتی ترکمن‌ها به چشم می‌خورد. پارچه‌های ابریشمی برای دوخت «کورتِه» (روپوش بلند زنان)، «چِرپِه» (روپوش کوتاه زنان) و «چاکمن» (روپوش مردانه) مورد استفاده قرار می‌گیرند. در حالی که پارچه‌های پشمی انتخاب مناسبی برای دوخت «چابیت» (کت) هستند. هنر سوزن دوزی ترکمن علاوه بر تزئین پوشاک برای آراستن لوازمی مانند پرده نیز کاربرد فراوانی دارد.

پته دوزی، هنر سوزن دوزی کرمان

برخلاف هنر سوزن دوزی رایج در میان بلوچ‌ها و مردم ترکمن، در پته‌ دوزی به جای اشکال هندسی نقوشی مانند بته جقه و گل و بوته دیده می‌شود. پته دوزی یکی دیگر از انواع هنر سوزن دوزی است که بیشتر در میان مردم کرمان رواج دارد. تفاوت دیگر آن با سایر انواع سوزن دوزی در پارچه به کار رفته در آن است. برای پته دوزی معمولا از پارچه‌های ضخیم مانند پارچه پشمی استفاده و نقوش ذهنی مختلف را بر روی آن تصویر می‌کنند.

ابزار مورد نیاز برای سوزن دوزی

ممکن است قصد داشته باشید که سوزن دوزی را در منزل انجام دهید و یک لباس، پرده، رومیزی یا مانتو سوزن دوزی برای خود خلق کنید. برای این کار شما به چند ابزار ساده نیازمندید. پارچه، نخ ابریشمی، سوزن شارپ کوتاه و بلند، انگشتانه، قیچی و یک کارگاه برای ثابت نگه داشتن پارچه، لوازم مورد نیاز شما برای انجام هنر سوزن دوزی هستند.

پارچه مورد استفاده برای این کار معمولا پارچه‌های کتان، ابریشمی، زربافت، پشمی و یا پنبه‌ای هستند. نخ‌های مورد نیاز نیز در انواع مختلف در بازار موجودند. این نخ‌ها در گذشته با رنگ‌های گیاهی تهیه می‌شد. به این صورت که برای هر رنگ به سراغ یک گیاه مخصوص می‌رفتند و با رنگرزی سنتی، رنگ مورد نظر را بدست می‌آوردند. برای رنگ قرمز به سراغ دانه روناس می‌رفتند و رنگ سبز را از ترکیب نوعی قارچ با نیل می‌گرفتند. رنگ آبی حاصل گیاه ایندیگو بود و از ترکیب اکسید آهن و پسته رنگ سیاه حاصل می‌شد. امروزه اما این رنگ‌ها جای خود را به رنگ‌های صنعتی بخشیده‌اند که البته شفافیت رنگ‌های طبیعی کمتر در آن‌ها به چشم می‌خورد.

ابزار سوزن دوزی

کاربرد سوزن دوزی

همانطور که پیش‌تر هم گفته شد، سوزن دوزی سنتی در گذشته به عنوان عنصری نمادین در میان مردم بسیار محبوب بوده است. رویه چادرهای عشایر، بقچه محافظ پارچه‌ها، سجاده، روتختی و رویه نشیمن همگی به آثار هنر سوزن دوزی مزین می‌شدند.

علاوه بر این، در مراسم ازدواج خانواده عروس پارچه و لوازم سوزن دوزی شده را به عنوان خلعتی به داماد هدیه می‌دادند. این هدیه نشان از تعهد عروس و داماد نسبت به هم در دوران نامزدی و پیوند میان دو خانواده بود. ضمن اینکه شروع زندگی با چنین هدیه‌ای را خوش‌یمن می‌دانستند و هنر سوزن دوزی را به عنوان نماد باروری، صبر و بردباری و سلامتی باور داشتند.

امروزه با آن که ممکن است این رسم و رسومات به اندازه گذشته پررنگ نباشند، اما کاربردهای هنر سوزن دوزی بسیار گسترده‌تر از قبل شده است. سوزن دوزی روی مانتو، کفش، شال و لباس‌های مختلف بانوان و حتی لوازمی همچون کراوات و کمربند آقایان نیز طرفداران بسیاری دارد. علاوه بر این، انواع کیف سوزن دوزی، پارچه‌های مبلمان و کوسن، سفره و رومیزی، پرده، آباژور، جلد عینک، جاکلیدی، جای دستمال‌کاغذی، جلد آلبوم و قاب عکس از دیگر نمونه‌های کاربرد هنر سوزن دوزی در حال حاضر است.

سخن پایانی
هنر سوزن دوزی نشانی از تاریخ و فرهنگ این سرزمین است و هنر، صبر و بردباری زنان و مردان بلوچی و ترکمن را به ما یادآور می‌شود. اما این روزها با وجود تنوع طرح و نقش‌های آن، این هنر آن طور که شایسته است مورد توجه قرار نمی‌گیرد. به عنوان یک ایرانی وظیفه ماست که از سوزن دوزی حمایت کنیم و مانع از کمرنگ و فراموش شدن آن باشیم. سوزن دوزی شناسنامه مردم این سرزمین است و ما تلاش کردیم این شناسنامه را به شما بشناسانیم. این مطلب را برای دوستانتان ارسال کنید تا آن‌ها نیز با هنر سوزن دوزی بیشتر آشنا شوند.

برچسب‌ها

  1. در سفر به سیستان بلوچستان مانتوی که خریدم هنر سوزن دوزی روی ان کار شده و حس عالی نسبت بهش دارم فکر می کنم بهترین خرید صنایع دستی از بهترین شهر ایران است. کیفیت بالای مانتو و طرح قشنگش منو تو بهترین لحظات برده .


افزودن دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

question