رفتن به محتوا
صنایع دستی شیراز

معرفی صنایع دستی شیراز، دستانی هنرمند که به اشیاء جان می‌دهند

فارس نیز مانند دیگر استان‌های کشور هنرمندان چیره‌دستی دارد که هر کدام به ساخت یکی از صنایع دستی و هنری این خطه مشغول هستند. این مطلب به طور کامل به هنرهای دستی شیراز اختصاص پیدا کرده بنابراین اگر آشنایی زیادی با هنرهای دستی این شهر نداشته و نمی‌دانید صنایع دستی شیراز چیست در ادامه با آن‌ها آشنا شده و می‌توانید در سفرهای بعدی یا حتی به صورت آنلاین این سوغات و صنایع دستی شیراز را به دوستانتان هدیه کرده و آن‌ها را نیز با هنرهای اصیل این شهر آشنا کنید. برای آشنایی با سوغات خوراکی و خوشمزه شیراز ، مقاله سوغات شیراز؛ را مطالعه فرمایید.

معرفی صنایع دستی شهر شیراز

شیراز صنایع دستی و سوغات فراوانی دارد اما برخی از این هنرهای سنتی بین مردم محبوب‌تر و شناخته‌شده‌تر هستند و در نتیجه در ادامه تنها به معرفی آن‌ها خواهیم پرداخت.

خاتم سازی شیراز

خاتم‌سازی شیراز نیز مانند شهر اصفهان از جمله صنایع دستی است که قدمت آن به دوره صفویه برمی‌گردد. از این هنر برای آراستن ظروف، قاب و جعبه‌های کوچک و بزرگ استفاده می‌شود. در خاتم کاری، رشته‌های باریکی از جنس طلا، نقره، برنج، مس، آلومینیوم، چوب آبنوس، فوفل، نارنج، گردو، کبوده، عناب، استخوان شتر، استخوان اسب، عاج فیل، صدف، لاک و … با ظرافت و به یک اندازه آماده شده و سپس در کنار هم قرار می‌گیرند.

خاتم صنایع دستی شیراز

رشته‌ها، با توجه به نوع قرارگیری می‌توانند اشکال هندسی مختلفی را ایجاد کنند. استادکار به دور هر دسته از رشته‌های رنگارنگ، نخی پیچیده و با چسب مخصوص آن‌ها را در کنار هم قرار می‌دهد. پس از آماده شدن دسته‌ها، آن‌ها را برش داده و برای پوشش ظروف، قاب و جعبه استفاده می‌کند. در نهایت نیز سطح کار پرداخت می‌شود تا برای اعمال پوشش نهایی آماده شود.
مرغوبیت هر جعبه یا قاب آماده شده، بسته به جنس رشته‌های بکار رفته در آن، اندازه قطعه و ظرافت کار، تعیین می‌شود، هرچند که این صنایع دستی شیراز قابل قیمت‌گذاری نیست. منظور از ظرافت کار، اندازه رشته‌هایی است که در کنار هم قرا گرفته‌ و منظم بودن طرح‌های شکل گرفته روی بدنه ظرف است.

در هنگام خرید صنایع دستی خاتم کاری به موارد زیر توجه کنید:

  • صاف و یکدست بودن سطح خاتم
  • یکنواختی رنگ در تمامی بخش‌ها
  • خالی‌ نبودن هیچ قسمتی از کار
  • وجود قرینه در تمامی اشکال کار

هنر مینیاتور

نگارگری یا هنر مینیاتور یکی از صنایع دستی مخصوص شیراز، در دوران صفویه به اوج خود رسید و با حضور هنرمندان این رشته در دربار عباسیان وارد مرحله جدیدی شد. اما متأسفانه بخش بسیاری از آثار آن دوران با حمله مغول به ایران از بین رفت. در کشور ما 5 مکتب اصلی نگارگری وجود دارد، که مکتب مینیاتور شیراز یکی از مهمترین آن‌هاست.

  • مکتب نگارگری شیراز
  • مکتب نگارگری اصفهان
  • مکتب نگارگری تبریز
  • مکتب نگارگری قزوین
  • مکتب نگارگری هرات

زیباترین نمونه‌های هنر مینیاتور را می‌توان در آثار استاد فرشچیان دید، آثاری که علاوه‌بر زنده نگاه داشتن این هنر در ایران، آن را به جهانیان نیز عرضه کرده است. هنر مینیاتور شیراز، در دوره زندیه به شهرت رسید و برخی از آثار آن دوره شامل طرحی در کنار اشعار بزرگان است.

طراحی مینیاتور شیرازی
یکی از خصوصیات بارز هنر مینیاتور، عدم شباهت تصاویر نقش بسته با دنیای واقعی است. در این هنر از سایه و حجم استفاده نمی‌شود و مناظر نزدیک همواره در پایین طرح و مناظر دور در بالا قرار می‌گیرند. تمامی چهره‌ها در هنر مینیاتور به صورت سه‌رخ و گاهی به شکل نیم‌رخ هستند اما به ندرت تصویری از پشت سر دیده می‌شود.
چهره افراد در هنر مینیاتور معمولاً در سنین جوانی ترسیم شده، درخت‌های میوه همواره پُر از برگ و شکوفه هستند و اسب‌ها نیز هرگز از روبرو یا پشت طراحی نمی‌شوند و از پهلو هستند.

 

انواع روش‌های طراحی در هنر مینیاتور:

  1. طراحی سفید قلم که روی زمینه تیره انجام می‌شود.
  2. طراحی بدون رنگ که تنها با رنگ سیاه انجام می‌شود.
  3. طراحی رنگی که روی زمینه سفید و با استفاده از رنگ‌های مختلف خصوصاً رنگ طلایی انجام می‌شود.

معرق کاری شیراز

معرق کاری شیراز

معرق‌ هنری است که به دو صورت معرق چوب و معرق موزائیک در ایران انجام می‌شود. معرق موزائیک را قطعاً در پارک‌ها و برخی از بناهای شهر دیده‌اید، اما معرق چوب از جمله صنایع دستی شیراز و اصفهان است که روی زمینه چوب انجام می‌شود. در گذشته این هنر تلفیقی از چوب و فلز بود اما در حال حاضر از انواع چوب برای خلق هنر معرق استفاده می‌شود.
هنر معرق را می‌توان روی تابلو، جعبه‌، میز، در، کمد، پاراوان و … اجرا کرد. در معرق به عنوان صنایع دستی شهر شیراز، از نقوش اسلیمی و چوب‌ درخت‌های مختلف استفاده می‌شود که هر کدام دارای رگه‌ها، نقوش و البته رنگ‌های متفاوتی هستند. عمده چوب‌هایی که برای شکل‌گیری نقوش در معرق استفاده می‌شوند شامل موارد زیر هستند:

  • گردو
  • نارنج
  • عناب
  • سنجد
  • گلابی
  • فوفل
  • زبان گنجشک
  • راش

البته غیر از چوب مواد دیگری نظیر صدف، استخوان شتر و اسب، برنج، عاج، مس و برخی فیبرهای مصنوعی نیز استفاده می‌شود. تجهیزات لازم برای معرق‌کاری شامل میزکار، کمان اره، اره مویی، چکش، چوب‌سای، میخ سایه، میخ‌کش، رنده، تخته پیشکار و تیزک هستند.
برای اجرای معرق، نقش را با توجه به طرح، رنگ و نوع بافت مواد روی کاغذ طراحی کشیده و سپس آن را روی زمینه کار که معمولاً از چوب فوفل یا رزیا است با میخ‌هایی سوزنی نصب می‌کنند. در ادامه نیز طبق علامت‌گذاری انجام شده روی طرح، مواد مختلف به شکل طرح مورد نظر برش خورده و در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. پس از پُر شدن زمینه با چوب‌ها و مواد دیگر، سطح پرداخت خواهد شد.

سفالگری

سفالگری از جمله‌ صنایع دستی شیراز و بسیاری از استان‌های دیگر است که از دوران باستان به جا مانده و می‌توانید در موزه‌ها نمونه‌هایی از ظروف مختلف باستانی را ببینید. سفال به دلیل اینکه از دوام بسیاری برخوردار بوده و مواد اولیه لازم برای آن نیز تنها از خاک و آب تشکیل شده، به عنوان یکی از ارزشمندترین دست‌ساخته‌های بشر شناخته می‌شود. البته که استحکام بالای این هنر به دلیل مرحله پخت ظروف بوده و لعابی که روی شی زده می‌شود، عمر آن را افزایش داده و گستره کاربری آن را نیز بیشتر کرده است.

سفالگری شیراز

از مهمترین مواد اولیه برای سفالگری، گِل رس است، چون این ماده حاوی اکسید آهن و آهک بوده و در نتیجه قابلیت شکل‌گیری و چسبندگی بهتری نسبت به انواع دیگر خاک‌ها دارد. به دلیل چسبندگی خوب گِل رُس، می‌توان ظروفی آماده کرد که غیرقابل نفوذ هستند و در نتیجه برای نگهداری مایعات نیز می‌توان از آن‌ها بهره برد. برای تهیه گِل سفالگری از خاک رس، مقداری ماسه و آب استفاده می‌شود. مرحله ورز دادن گل اهمیت زیادی دارد چرا که باعث افزایش چسبندگی و قوام گل خواهد شد. برای تهیه ظروف سفالی، استادکار از چرخ دستی یا برقی استفاده کرده و با دستان هنرمند خود یکی از هنرهای سنتی شیراز را بوجود می‌آورد.
جالب است بدانید که هنر سفالگری به عنوان ورزشی مناسب برای پرورش ذهن و بدن شناخته شده و از طرفی به عنوان یک سرگرمی دلچسب برای کودکان نیز در مهدکودک آموزش داده می‌شود.

بوریا بافی

بوریا قدمتی حدود 5000 سال پیش از میلاد مسیح داشته و در گذشته بیشتر برای سقف خانه‌های گلی استفاده می‌شده است. این حصیرها در حال حاضر با ابعاد 4 در 8 متر آماده شده و مصارف مختلفی دارند. مواد اولیه بافت بوریا، نی و علف بوده که از باتلاق‌های اطراف رودخانه پلوار بدست می‌آید. ابزار لازم برای بافت نیز شامل داس و نی‌کوب هستند. این هنر سنتی شیراز بیشتر در روستاهای حاشیه رود انجام می‌شود.

بوریا بافی شیراز

شیشه‌گری

شیشه‌گری یکی دیگر از صنایع دستی شیراز است که طرفداران بسیاری داشته و از ترکیب سیلیکات‌های قلیایی و ذوب کردن آن‌ها در کوره به دست می‌آید. هنر شیشه‌گری بیشتر در میمند رواج داشته و هنرمندان این رشته علاوه بر ظروف، بطری، لیوان، گلدان، ظروف تزئینی و انواع اشکال تزئینی نیز می‌سازند.

گیوه بافی

گیوه بافی یا گیوه دوزی، قدمتی 1000 ساله داشته و یکی از هنرهای سنتی شیراز است که هم‌اکنون نیز خانواده‌های بسیاری در روستاهای شیراز خصوصاً در منطقه اورامان مشغول این حرفه هستند. گیوه‌بافی در گذشته تماماً با دست انجام می‌شده اما اکنون در برخی از مراکز تولید از برخی ماشین‌های دوخت برای اتصال رویه و زیره و حتی دوخت رویه استفاده می‌کنند. گیوه به عنوان یکی از اصیل‌ترین صنایع دستی شیراز در 4 مرحله زیر ساخته می‌شود.

  • مرحله چرم سازی: چرم مورد استفاده در گیوه‌بافی، چرم گاوی است. چرم گاوی باید حدود یک ماه در محلول آب و آهک بماند تا برای تهیه کمری و پاشنه گیوه آماده شود. پس از یک ماه، چرم را به مدت 2 روز در محلول آب، زاج و نمک قرار داده و پس از خشک شدن، با پیه و چربی‌های داغ شده، آن را چرب می‌کنند.
  • مرحله رویه‌بافی: نخ مورد استفاده برای رویه‌بافی گیوه شیراز، نخ پنبه‌ای 3‌لا است و ابزار آن نیز یک سوزن بلند و باریک است. برای بافت رویه (سینه پا)، 60 رج و برای پاشنه نیز 9 رج بافته می‌شود. پس از این، 9 رج برای دور ساق پا بافته می‌شود که پس از اتمام آن، رج آخر را زنجیربافی می‌کنند. یک استادکار می‌تواند در مدت 2 روز یک جفت رویه برای گیوه ببافد. جالب است بدانید که رویه بافی در بیشتر شهرهای ایران، توسط زنان انجام می‌شود.
  • مرحله تخت کشی: در حال حاضر 2 نوع تخت کشی، یعنی تخت لاستیکی و پارچه‌ای برای تهیه گیوه مورد استفاده قرار می‌گیرد. تخت پارچه‌ای از جمله روش‌های قدیمی و اصیل گیوه بافی شیراز بوده و از پارچه‌های کتانی محکم، کرباس و پارچه‌های کهنه برای تهیه آن استفاده می‌کردند. اما در حال حاضر بیشتر از تخت‌های لاستیکی برای تخت‌کشی گیوه استفاده می‌شود. در تخت کشی پارچه‌ای، از نوارهای باریک به پهنای تخت استفاده می‌شود و این نوع تخت به عبارتی نوعی کفی طبی هم محسوب می‌شود. چرا که پارچه انعطاف‌پذیر بوده و پس از مدتی فرم پا را به خود خواهد گرفت. ابزار لازم برای دوخت تخت پارچه‌ای از شامل درفش، نخ، شفره، سوزن باریک و مشته است. برای افزایش استحکام تخت پارچه‌ای، در انتهای کار مخلوطی از کتیرا و رنگ جوهر سرمه‌ای رنگ روی آن ریخته و با شفره آن را پخش می‌کنند تا به خورد تمام لایه‌های تخت برود. مرحله تخت کشی حدود 2 روز زمان می‌برد.
  • مرحله گیوه‌دوزی: گیوه‌دوزی آخرین مرحله بوده و باید کمری و دوره دوخت، دور تا دور تخت قرار گیرد. بعد از دوختن کمری و رویه، قسمت اضافی دوره را به پشت گیوه دوخته و بعد از بریدن نخ‌ها و چرم اضافه با شفره، گیوه آماده است.

نمدمالی

نمدمالی از آن دسته صنایع دستی شیراز است که سال‌‌ست در شهرهای دیگر هم تولید شده و زینت‌بخش خانه‌های ایرانی است. استادکاران در مراحل مختلفی این هنر سنتی را آماده می‌کنند و معمولاً نقوش را نیز به صورتی کاملاً بداهه روی بستر اصلی از پشم می‌چینند. برای رنگی کردن بخش‌های مختلف نیز بیشتر از مواد طبیعی استفاده می‌شود و به این ترتیب آنچه که در نهایت آماده می‌شود کاملاً از دل طبیعت خواهد بود.

نمدمالی شیراز

مراحل مختلف نمدمالی شیراز به شرح زیر است:

  1. در برخی کارگاه‌ها پشم‌های تازه چیده شده گوسفند را از ماشین حلاجی رد می‌کنند تا آلودگی‌ها از آن جدا شود. استادکاران قدیمی برای این کار از کمان دستی حلاجی استفاده می‌کنند.
  2. استادکار طبق الگو یا نقشی که در ذهن دارد، طرح مورد نظر را به وسیله پشم‌های رنگی روی بستری پارچه‌ای یا حصیری و روی زمین طراحی می‌کند.
  3. پس از اتمام طراحی، روی پشم‌های رنگی با دست آب می‌پاشند و سپس پشم‌های حلاجی شده در تمام سطح طرح پخش شده و سپس آب‌پاشی می‌شود.
  4. در این مرحله نمد را لوله کرده و سپس حدود 1 ساعت روی آن می‌کوبند.
  5. پس از اتمام مرحله کوبیدن، تمام سطح نمد را به آب و صابون آغشته می‌کنند تا تارهای پشم در هم تنیده شود.
  6. پس از خشک شدن نمد، آن را با آب شسته و اجازه می‌دهند کاملاً خشک شود. گاهی پس از آب‌کشی نمد، به آن رنگ اضافه می‌کنند که باعث جلای بیشتر نقش‌ها خواهد شد.

علاوه بر صنایع دستی، غذاها و سوغاتی‌های شیراز نیز زبان‌زد خاص و عام بوده و در بسیاری از شهرهای دیگر عرضه و حتی تهیه می‌شود. از جمله معروف‌ترین سوغاتی‌های شیراز می‌توان به یوخه، نان فسا، مسقطی، رنگینک، بادام سوخته، انواع عرقیات گیاهی، آبغوره شیراز، لیموی شیرازی و بهارنارنج اشاره کرد.

صنایع دستی شیراز و سوغات‌های این شهر تنوع بسیاری دارند و نمی‌توان در یک مقاله به همه آن‌ها پرداخت. تلاش کردیم تا در این مطلب از محبوب‌ترین و معروف‌ترین هنرهای سنتی شیراز و نحوه تهیه آن‌ها اطلاعاتی در اختیار شما قرار دهیم. اگر فرصت دیدار این شهر زیبا را ندارید برای تهیه سوغات می‌توانید به فروشگاه صنایع دستی شیراز مراجعه کنید و خانه خود را مزین به زیباترین و اصیل‌ترین هنرهای دستی ایرانی کنید. کدامیک از صنایع دستی شیراز را در سفرهای خود به عنوان سوغات تهیه کرده‌اید؟

برچسب‌ها

بدون دیدگاه، دیدگاه خود را در زیر اضافه کنید!


افزودن دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

question